Jednym z postanowień Kongresu Wiedeńskiego była decyzja cara, wbrew woli doradców, o utworzeniu Królestwa Polskiego związanego z Rosją carską.
Konstytucja
Królestwo Polskie miało być związane na stałe z Rosją unią personalną. Car rosyjski miał być jednocześnie królem polskim. Królestwo miało prowadzić wspólną z Rosją politykę zagraniczną. Monarcha kierował władzą wykonawczą, był naczelnym wodzem oraz posiadał prawo inicjatywy ustawodawczej oraz prawo weta wobec uchwał sejmu. Król zwoływał sejm, mianował wyższych urzędników, posiadał prawo zmiany konstytucji. Król nie miał obowiązku przebywania w Królestwie, a podczas jego nieobecności władzę w Królestwie spełniał namiestnik posiadający szerokie pełnomocnictwa. Organem pomocniczy, w sprawowaniu władzy była rada Stanu, a funkcję rządu pełniła wyłoniona z niej Rada Administracyjna, składająca się z ministrów. Istniały następujące ministerstwa: Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, sprawiedliwości, Spraw wewnętrznych i policji, Wojny, Przychodów i Skarbu.
Sejm Królestwa był dwuizbowy, posiadał skromne uprawnienia: mógł podejmować uchwały w sprawach przedstawionych przez króla, zatwierdzać budżet i kontrolować działalność rządu. Sejm miał się zbierać raz na dwa lata i obradować przez 30 dni. Skład senatu i izby poselskiej podobny był do sejmu Księstwa Warszawskiego. Izba poselska liczyła 128 osób, z czego 77 pochodziło z kręgów szlacheckich, a 51 z gmin miejskich.
Prawa obywatelskie w Królestwie takie jak: wolność osobista co do przenoszenia się z miejsca na miejsce, nietykalność osoby i własności, wolność wyznania i druku była zagwarantowana dla wszystkich oprócz ludności pochodzenia żydowskiego. Językiem urzędowym miał być język polski, a urzędy obejmować mieli tylko Polacy.
Tak sformułowana konstytucja Królestwa była czymś wyjątkowym w Europie. Nawet we Francji mniejsza część ludności posiadała prawa wyborcze, aniżeli w Królestwie. Gorzej przedstawiała się sprawa realizacji haseł konstytucyjnych. Wiele z nich nie weszło w życie, część została zawieszona. Car zastrzegł bowiem dla siebie prawo interpretacji postanowień, a jako władca absolutny w Rosji nie mógł się zgodzić na ograniczanie swej władzy w Królestwie, znacznie mniejszym i uzależnionym, gdyż groziło to zachwianiem jego pozycji.
Gospodarka
Powierzchnia Królestwa Polskiego liczyła 127 tysięcy km2, na których zamieszkiwało w roku 1815 2,7 miliona ludzi. W roku 1830 będzie już 4 miliony mieszkańców. Powoli odradzało się rolnictwo, chociaż z dużymi trudnościami. Większość gospodarstw opierała się na starych zasadach produkcji (pańszczyzna i trójpolówka). W XIX wieku wzrasta ilość uprawy ziemniaków kosztem produkcji zboża, dla którego ciężko było zdobyć opłacalne rynki zbytu. Produkcja ziemniaków zaowocowała rozwojem przemysłu gorzelnianego; gorzelnie budowane były przede wszystkim na terenie wsi i dla wielu właścicieli ziemskich były znaczącym źródłem dochodu, gdyż karczmarz miał obowiązek rozprowadzać wśród chłopów pański alkohol, a pan otrzymywał z tego dochód. W okresie Królestwa wzrasta także w sposób znaczący hodowla owiec.
Wszelkie przemiany w gospodarce dokonywały się kosztem chłopa. Szlachta bądź chciała utrzymać pańszczyznę na dawny sposób, bądź proponowała uczynienie z chłopów wolnych dotychczas – parobków. Konstytucja gwarantowała chłopom prawo wolności osobistej, ale nic nie mówiła o pawie do ziemi, którą chłop uprawiał. Od roku 1818 dziedzic wsi automatycznie stawał się wójtem, a to doprowadziło do administracyjnego uzależnienia chłopa. Wójt mógł skazać chłopa na grzywnę, areszt lub chłostę. Rząd próbował wprowadzać w miejsce pańszczyzny czynsz, ale próby te były przyjmowane bardzo powoli i z wielkimi oporami. Na wsiach pojawiały się bunty, chłopi organizowali wystąpienia przeciwko panom, ale rząd określał ich mianem burzycieli i stosował surowe kary. Dlatego bunt chłopski nie przybrał nigdy rozmiarów masowych, a ciężka sytuacja przynosiła niezadowolenie wobec rządzących.
Poza rolnictwem dokonały się zmiany w przemyśle polskim tego okresu. Zmiany w przemyśle były znaczniejsze. Rozwój przemysłu uwarunkowany był przede wszystkim zmianami w rolnictwie. Szczególnie ważnym czynnikiem była sprawa wolności osobistej chłopa. Chłop opuszczał wieś i szukał pracy w mieście. Pojawiły się także na terenie Królestwa udoskonalenia techniczne, zastosowano maszynę parową. Rząd ze swojej strony popierał rozwój przemysłu, który starał się zachęcać obcy kapitał do inwestowania w kraju.
Początkowy okres Królestwa to napływ towarów pruskich. Kiedy jednak na stanowisko ministra skarbu powołany został Ksawery Drucki – Lubecki zaproponował on nowe rozwiązania, a mianowicie bliższe powiązanie z rynkiem rosyjskim. W 1822 roku car zgodził się na przyznanie królestwu autonomii celnej. Doszło do wojny celnej z Prusami, gdyż Drucki – Lubecki zablokował podnosząc cła napływ produktów pruskich. Prusy odpowiedziały podniesieniem ceł na polskie zboże. Wojna celna zakończyła się sukcesem Królestwa, obniżone zostały cła na zboże oraz ograniczono import produktów pruskich, zwłaszcza sukna.
Następnie Drucki – Lubecki opowiedział się za polityką protekcyjną państwa, przeprowadził gruntowna reformę skarbowości. Wprowadził oszczędności, ściągał należności, a zwłaszcza zaległości podatkowe. Dzięki temu doprowadził do uzyskania równowagi budżetowej, a to pozwoliło na zaciąganie pożyczek i inwestycje przemysłowe. Ukoronowaniem działalności Druckiego – Lubeckiego było założenie w roku 1828 Banku Polskiego.
Protekcyjna wobec przemysłu polityka rządu przejawiała się także w tym, że popierano imigrację specjalistów zdolnych do prowadzenia większych zakładów, samodzielnego podejmowania produkcji. Robotników dostarczała wieś. Przybyszom zapewniono dogodne warunki osiedlania się. Zniesiony został przymus cechowy.
Te działania rządu doprowadziły do rozwoju przede wszystkim przemysłu bawełnianego, włókienniczego oraz hutniczego. Przemysł włókienniczy koncentrował się głównie w słabo dotychczas uprzemysłowionych częściach kraju, głównie na Mazowszu i w Kaliskim. Obok produkcji włókienniczej rozwinął się przemysł bawełniany, produkcja tkanin bawełnianych wzrosła pięciokrotnie. Głównym ośrodkiem tego przemysłu stała się Łódź.
Dla towarów przemysłu trzeba było znaleźć rynki zbytu. Dlatego rząd przeprowadził także pewne inwestycje, które miały ułatwić eksport. Nastąpiła rozbudowa dróg bitych, których zbudowano w Królestwie w ciągu 15 lat istnienia ponad tysiąc kilometrów. Poprawiono komunikację wodną – rzeczną, zbudowano Kanał Augustowski, który pozwalał na ominiecie tranzytu przez Prusy. Co prawda istniała nadal przewaga importu nad eksportem, to w ciągu kilkunastu lat eksport uległ potrojeniu.
Opozycja legalna i organizacje spiskowe
Polityka Aleksandra I była niekonsekwentna wobec Królestwa. Jedni (konserwatyści) atakowali go, że zgodził się na powstanie konstytucyjnego Królestwa w bliskości Rosji, drudzy (liberałowie) uważali, że najpierw należało nadać konstytucję w Rosji. Sam car powoli ograniczał postanowienia Konstytucji.
Namiestnikiem Królestwa został gen Józef Zajączek, dawnego jakobina, republikanina, który teraz porzucił dawne ideały i stał się wykonawca woli cara. Przy nim dużą rolę odgrywał „pełnomocnik cesarski” Mikołaj Nowosilcow.
Był to człowiek niechętny samodzielności Polaków, żeby nie powiedzieć wrogo do Polaków usposobiony. Był przeciwnikiem jakiejkolwiek formy liberalizmu, zwolennikiem silnej władzy jednostki, dlatego działał na rzecz osłabienia Królestwa Polskiego. Jego działania miały na celu podsycanie nieufności Aleksandra i wobec Polaków.
Właściwe kierownictwo losami Królestwa spoczywało w rękach brata carskiego – Konstantego. Był to człowiek zakompleksiony, niektórzy określają go jako psychopatę z wielkimi ambicjami. Został powołany na naczelnego wodza w Królestwie. Konstanty umiał docenić fakt, że został wodzem królestwa, dlatego starał się zdobyć zaufanie Polaków. Nie liczył się jednak z Konstytucją, władzom Królestwa narzucał własne zdania. W wojsku Królestwa wprowadził pruską dyscyplinę. Wprowadził w wojsku kary cielesne, był człowiekiem gwałtownym, dlatego często je stosował, co sprawiało, że zraził do siebie żołnierzy. Wielu oficerów podało się do dymisji. Był dumny z wyszkolonej przez siebie armii. Rząd przyjął pozycję służalczą wobec Rosji, a zatem miał coraz mniej do powiedzenia. Rząd ten miał dość silne poparcie ze strony arystokracji, bogatego ziemiaństwa i burżuazji. Działalność jednak Konstantego sprawiła, że nawet w tych kręgach zaczęła narastać opozycja.
Niezadowolenie miało dwa źródła:
· domagano się wypełnienia dawnych obietnic Aleksandra I i przyłączenia do Królestwa pogranicznych guberni litewskich i ukraińskich;
· pod hasłem obrony konstytucji Królestwa występowała szlachta województw zachodnich. Chodziło zwłaszcza o poszanowanie swobód obywatelskich, stworzenie korzystniejszych warunków dla reform gospodarczych i społecznych.
Do pierwszego konfliktu doszło na sejmie w roku 1820, na skutek ograniczenia swobód Królestwa przez wprowadzenie cenzury prewencyjnej. Było to ograniczenie wolności druku, zagwarantowanego przez Konstytucję. Rozbudowano tajna policję, coraz częściej występowały przypadki donosicielstwa, aresztowania na tle politycznym. Oficjalna krytykę tych posunięć podjęli posłowie kaliscy: Bonawentura i Wincenty Niemojewscy. Oni zablokowali projekt ustawy, który znosił odpowiedzialność ministrów przed sejmem. W odpowiedzi car Aleksander I w roku 1825 zawiesił jawność obrad sejmu, a Niemojewskim zabronił pojawiać się w swojej obecności. Opozycja została pozbawiona możliwości legalnego działania.
Drobna szlachta, średniozamożni przedstawiciele mieszczaństwa oraz inteligencja nie widziała żadnych korzyści w związku z Rosją. Postępowanie cara, problemy gospodarcze, ciągłe ograniczanie swobody wypowiedzi stwarzało podatny grunt pod powstawanie organizacji tajnych. Miały one charakter narodowy i rewolucyjny.
Szczególne miejsce na tym polu odegrała młodzież oraz niższy korpus oficerski. Pierwsi rozpoczęli działalność spiskową studenci. W latach 1817 – 1823 powstało kilkadziesiąt organizacji. Do najbardziej znanych związków należały:
· Związek Przyjacielski inaczej nazywany Panta Koina. Liczył zaledwie 20 osób, na spotkaniach nawiązywano do myśli oświecenia, krytykując stosunki feudalne.
· Dwaj członkowie związku (Ludwik Mauersberger i Kohler) przenieśli się w 1819 roku na uniwersytet berliński, gdzie założyli tam oddział Panta Koiny.
· Związek Wolnych Polaków o charakterze niepodległościowym. Jego założycielami byli działacze lewicowi: Wiktor Heltman, Maurycy Mochnacki. Tworzone przez nich koła obejmowały młodzież studencką i gimnazjalną z terenów Królestwa, Litwy oraz Krakowa. Przez pewien czas związek ten wydawał jawne pismo „Dekada polska” Związek został wykryty w 1823 roku, a na działaczy związku spadły represje.
· Towarzystwo Filomatów w Wilnie. Powstało z inicjatywy Józefa Jeżowskiego, Adama Mickiewicza, Tomasza Zana. Początkowo zajmowali się pomaganiem w nauce, a następnie zaczęli zajmować się sprawami narodowymi. Działając na polu wychowania, oddziaływując na opinię publiczną chcieli przekształcać świat, a przekształcenia te miały zaowocować niepodległością Polski. Filomaci utworzyli Związek Promienistych, aby w ten sposób mieć lepszy dostęp do młodzieży. Władze jednak zakazały działalności związku Promienistych, dlatego w jego miejsce utworzono tajny Związek Filaretów. Związek ten nie stosował ograniczeń narodowych. W roku 1823 tajna policja carska odkryła istnienie Związku, sam Nowosilcow przybył do Wilna, aby pokierować śledztwem. Po rocznym śledztwie 20 osób zostało skazanych na długoletnie więzienia lub zesłanie w głąb Rosji.
Obok tajnych związków studenckich powstawały także konspiracyjne organizacje wojskowe.
· największe znaczenie miało Wolnomularstwo Narodowe, założone w 1819 roku przez Waleriana Łukasińskiego. Powstawało pod pokrywka masonerii, która wówczas była organizacją półjawna i kontynuowała działalność filantropijno – oświeceniową. W 32 lożach skupionych było blisko 4 tysiące członków. Aleksander I popierał początkowo działalność masonerii, występując jako „brat i protektor Wielkiego Wschodu Polskiego”. Działalność masonerii została jednak zawieszona przez cara w 1822 roku. Walerian Łukasiński zamierzał wykorzystać struktury dawnej loży, a także niektórych ludzi, by stworzyć w ten sposób związek o charakterze narodowym. Celem miało być zjednoczenie ziem polskich i niepodległość. Przy czym walka o niepodległość miała wybuchnąć w dogodnej sytuacji międzynarodowej. Początkowa działalność miała na celu pozyskiwanie opinii publicznej. Wolnomularstwo Narodowe objęło swoim zasięgiem cale Królestwo Polskie, a także województwo poznańskie. Z obawy przed działaniami policji carskiej działalność Wolnomularzy została zawieszona, sam zaś Łukasiński stworzył nową organizację:
· Narodowe Towarzystwo Patriotyczne – porzucono formy masońskie. Podstawą były kilkuosobowe grupy, nie znające się nawzajem, którymi kierował Komitet Centralny, obejmujący przedstawicieli wszystkich zaborów. W roku 1822 został aresztowany W. Łukasiński. Przyznał się w czasie procesu do zorganizowania Wolnomularstwa narodowego, aby w ten sposób ukryć istnienie Towarzystwa Patriotycznego. Łukasiński został skazany na 9 lat twierdzy, pozbawiono go stopnia oficerskiego. Został przewieziony do Zamościa, a następnie do twierdzy w Szlisselburgu, gdzie był więziony do śmierci. Po aresztowaniu Łukasińskiego kierownictwo Towarzystwem Patriotycznym objął płk Seweryn Krzyżanowski, ale działalność Towarzystwa została wyraźnie zahamowana.
|
Prace 
